Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phát triển mạnh mẽ và có ảnh hưởng sâu rộng tới tất cả các lĩnh vực từ y tế, tài chính đến giáo dục và quản lý nhà nước, một vấn đề quan trọng và cấp thiết đã được đặt ra: làm thế nào để đảm bảo tính minh bạch trong các hệ thống AI.
Để giải quyết vấn đề này, Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) và Ủy ban Kỹ thuật Điện quốc tế (IEC) đã công bố tiêu chuẩn ISO/IEC 12792:2025, nhằm tạo ra một hệ thống phân loại thông tin về tính minh bạch của AI, xây dựng nền tảng chung cho phát triển và quản trị AI có trách nhiệm.
Minh bạch AI – Cần thiết cho sự phát triển bền vững
AI đang ngày càng trở thành phần không thể thiếu trong mọi lĩnh vực, từ sản xuất, giao thông, chăm sóc sức khỏe cho đến quản lý nhà nước. Tuy nhiên, sự phức tạp của các hệ thống AI, đặc biệt là những mô hình học máy và học sâu, đã tạo ra những thách thức lớn về khả năng hiểu và kiểm soát các quyết định mà AI đưa ra. Điều này dẫn đến một lo ngại lớn về sự thiếu minh bạch và trách nhiệm khi sử dụng AI trong các ứng dụng quan trọng.
Minh bạch được xem là một trong những nguyên tắc cốt lõi trong các chiến lược AI quốc gia, các khuôn khổ đạo đức và hệ thống pháp lý trên toàn cầu. Mọi quyết định được AI đưa ra đều phải có khả năng giải thích rõ ràng và có thể kiểm tra, từ đó giảm thiểu rủi ro, tăng cường lòng tin của người sử dụng và đảm bảo rằng AI hoạt động vì lợi ích chung của xã hội.
ISO/IEC 12792:2025 – Tiêu chuẩn phân loại thông tin minh bạch AI
ISO/IEC 12792:2025 không đặt ra các yêu cầu kỹ thuật chi tiết hay tiêu chí đánh giá mức độ "tốt – xấu" của các hệ thống AI, mà thay vào đó tập trung vào việc cung cấp một hệ thống phân loại thông tin rõ ràng về tính minh bạch của AI. Tiêu chuẩn này nhằm giúp các bên liên quan có chung một cách hiểu về các yếu tố cần thiết khi nói đến minh bạch trong AI, từ đó hỗ trợ các tổ chức và quốc gia phát triển các hệ thống AI một cách có trách nhiệm và hiệu quả.
Điều đặc biệt trong tiêu chuẩn này là cách tiếp cận linh hoạt đối với các nhu cầu khác nhau của các bên liên quan. Các nhà phát triển hệ thống, tổ chức triển khai, người dùng cuối và các cơ quan quản lý có những quan tâm khác nhau khi bàn về tính minh bạch của AI. Do đó, hệ thống phân loại trong ISO/IEC 12792:2025 được thiết kế để phục vụ từng mục đích cụ thể, giúp định hướng thông tin minh bạch phù hợp với từng bối cảnh sử dụng.
Cung cấp một ngôn ngữ chung về minh bạch
Một trong những yếu tố quan trọng mà tiêu chuẩn này hướng đến là chuẩn hóa ngữ nghĩa của các thuật ngữ liên quan đến tính minh bạch trong AI. Các thuật ngữ như “giải thích được”, “hiểu được” hay “minh bạch” thường được sử dụng không thống nhất, tạo ra sự mơ hồ trong việc hiểu và trao đổi thông tin giữa các quốc gia và tổ chức. ISO/IEC 12792:2025 giúp giảm thiểu sự không đồng nhất này và tạo ra một khung ngữ nghĩa chung, giúp các bên dễ dàng so sánh và đánh giá các hệ thống AI trên phạm vi quốc tế.
Lợi ích đối với các tổ chức phát triển AI và các cơ quan quản lý
Với việc áp dụng tiêu chuẩn ISO/IEC 12792:2025, các tổ chức phát triển và triển khai AI sẽ có thể xác định rõ các loại thông tin cần được chuẩn bị và công khai để đảm bảo tính minh bạch. Các thông tin này có thể bao gồm: mục đích sử dụng hệ thống AI, phạm vi áp dụng, giới hạn và đặc điểm của dữ liệu đầu vào, cũng như các yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả đầu ra của hệ thống.
Việc minh bạch hóa này sẽ không chỉ giúp người sử dụng hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động của AI, mà còn giảm thiểu nguy cơ sử dụng sai mục đích hoặc vượt quá khả năng thiết kế của hệ thống. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để các cơ quan quản lý xây dựng các chính sách và khung pháp lý về AI, giúp ngăn ngừa các nguy cơ và bảo vệ quyền lợi của người sử dụng.
Tiêu chuẩn quốc tế – Hài hòa quy định và nâng cao sự tin tưởng
ISO/IEC 12792:2025 không chỉ giúp các quốc gia xây dựng các quy định về AI một cách nhất quán mà còn tạo ra sự đồng bộ giữa các quy định quốc gia và thông lệ quốc tế. Điều này là cực kỳ quan trọng trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, nơi các doanh nghiệp và tổ chức công nghệ phải đối mặt với yêu cầu cao về minh bạch và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế.
Đối với doanh nghiệp, tiêu chuẩn này cũng mang lại nhiều lợi ích. Minh bạch trong AI không chỉ là yêu cầu tuân thủ mà còn trở thành yếu tố cạnh tranh quan trọng, giúp xây dựng niềm tin với khách hàng, đối tác và nhà đầu tư. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về minh bạch sẽ giúp doanh nghiệp dễ dàng gia nhập chuỗi giá trị toàn cầu và đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường quốc tế.
Hướng tới phát triển AI an toàn và có trách nhiệm
ISO/IEC 12792:2025 là một phần quan trọng trong hệ sinh thái tiêu chuẩn quốc tế về AI, đóng vai trò cầu nối giữa các yếu tố kỹ thuật, đạo đức và pháp lý trong việc phát triển AI. Tiêu chuẩn này không chỉ cung cấp một khung tham chiếu cho các tổ chức và quốc gia mà còn hướng đến việc phát triển AI an toàn, có trách nhiệm và bền vững, đảm bảo rằng AI sẽ phục vụ lợi ích chung của nhân loại mà không gây ra các tác động tiêu cực.
ISO/IEC 12792:2025 không chỉ là một tiêu chuẩn kỹ thuật về minh bạch trong AI mà còn là một công cụ quan trọng để kết nối các nỗ lực quản lý, phát triển và đạo đức trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Việc chuẩn hóa thông tin về minh bạch sẽ tạo ra nền tảng vững chắc cho một hệ thống AI an toàn, có trách nhiệm và bền vững, góp phần vào sự phát triển của công nghệ và xã hội trong tương lai.
