Trong những năm gần đây, ngành năng lượng hạt nhân đã dần hồi phục và khẳng định vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển năng lượng toàn cầu. Với sự gia tăng nhu cầu điện năng và các cam kết giảm phát thải khí nhà kính, năng lượng hạt nhân đang trở lại mạnh mẽ trên quy mô toàn cầu.
Hàng chục lò phản ứng mới đang được xây dựng, nhiều quốc gia quay lại với điện hạt nhân hoặc đang bắt đầu phát triển các dự án lò phản ứng cỡ nhỏ (SMR), tạo ra một làn sóng đầu tư và nghiên cứu mới. Tuy nhiên, con đường phía trước của năng lượng hạt nhân vẫn còn nhiều thử thách, với nhiều yếu tố bất định cần được giải quyết.
Sự phục hồi và bùng nổ của các dự án năng lượng hạt nhân toàn cầu
Theo thông tin từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), tính đến hiện tại, có 63 lò phản ứng đang được xây dựng trên toàn thế giới, trong khi 416 lò khác đang hoạt động tại 31 quốc gia. Các quốc gia lớn trong lĩnh vực hạt nhân như Pháp, Trung Quốc, Nga, và Mỹ tiếp tục đầu tư mạnh mẽ vào phát triển điện hạt nhân. Pháp, quốc gia có truyền thống lâu đời trong việc sử dụng năng lượng hạt nhân, dự định duy trì 57 lò phản ứng hiện tại và xây dựng thêm ít nhất 6 lò mới trong thời gian tới.
Cùng với Pháp, các quốc gia khác như Ấn Độ, Nhật Bản, và Nga cũng đang đẩy mạnh các dự án xây dựng lò phản ứng mới. Trong khi đó, ở một số quốc gia như Italy, nơi từng đóng cửa tất cả các lò phản ứng sau hai cuộc trưng cầu dân ý vào năm 1987 và 2011, hiện tại lại đang cân nhắc quay lại với điện hạt nhân như một giải pháp năng lượng bền vững.
Tại Hội nghị COP28 năm 2023 ở Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), 22 quốc gia đã ra tuyên bố chung nhằm mục tiêu nhân ba công suất điện hạt nhân toàn cầu vào năm 2050, vượt mốc 1.100 GW. Sự tham gia của 9 quốc gia khác sau đó cho thấy sự cam kết mạnh mẽ đối với năng lượng hạt nhân như một phần của chiến lược giảm phát thải khí nhà kính và ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, mặc dù những con số này cho thấy sự phát triển mạnh mẽ, theo dự báo của IAEA, công suất điện hạt nhân toàn cầu vào năm 2050 có thể đạt khoảng 990 GW, tăng 2,6 lần so với năm 2024, nhưng vẫn thấp hơn đáng kể so với mục tiêu “nhân ba” mà các quốc gia tham gia cam kết.
Trung Quốc và Nga: Những ông lớn trong ngành năng lượng hạt nhân
Trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân, Trung Quốc đang dẫn đầu với 32 trong số 63 lò phản ứng đang được xây dựng, phản ánh sự đầu tư mạnh mẽ vào năng lượng hạt nhân để đáp ứng nhu cầu điện năng ngày càng tăng cao của quốc gia này. Tập đoàn Rosatom của Nga cũng là một nhà xuất khẩu lớn lò phản ứng hạt nhân, với 20 dự án đang được triển khai ở các quốc gia khác. Các dự án tại Ai Cập, Bangladesh và Thổ Nhĩ Kỳ, nơi lò phản ứng đầu tiên sắp hòa lưới, là những minh chứng rõ nét cho tầm ảnh hưởng của Nga trong ngành công nghiệp hạt nhân toàn cầu.
Sự gia tăng đầu tư và cam kết từ chính phủ
Trong kịch bản lạc quan, các chuyên gia đánh giá rằng ngành năng lượng hạt nhân có thể thu hút thêm nhiều vốn đầu tư trong tương lai. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đầu tư vào điện hạt nhân đã tăng 50% trong vòng 5 năm qua và dự kiến có thể vượt 70 tỷ USD vào năm 2025. Điều này bao gồm cả các dự án xây dựng lò mới và duy tu các lò hiện có. Nhiều quốc gia đang chú trọng vào việc phát triển công nghệ năng lượng hạt nhân không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng mà còn để phục vụ các mục tiêu phát triển bền vững và giảm thiểu khí thải nhà kính.
Tuy nhiên, ngành năng lượng hạt nhân không chỉ có sự hỗ trợ từ chính phủ mà còn từ các tổ chức quốc tế và các ngân hàng. Ngân hàng Thế giới đã đưa điện hạt nhân vào danh mục hỗ trợ các quốc gia đang phát triển, khuyến khích họ xây dựng các nhà máy điện hạt nhân để đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng cao mà không gây hại đến môi trường.
Những thách thức lớn và lo ngại về chuỗi cung ứng
Mặc dù có sự phục hồi mạnh mẽ, ngành năng lượng hạt nhân vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Một trong những vấn đề nổi bật là sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp nhiên liệu hạt nhân, đặc biệt là Nga, quốc gia hiện nắm hơn 40% công suất làm giàu uranium toàn cầu. Điều này đã tạo ra những rủi ro về mặt an ninh năng lượng, đặc biệt là trong bối cảnh các căng thẳng chính trị và xung đột địa chính trị. Bên cạnh đó, việc duy trì các chuỗi cung ứng hạt nhân ổn định và đảm bảo an toàn trong sản xuất nhiên liệu là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển lâu dài của ngành.
Một yếu tố mới trong sự phục hồi của năng lượng hạt nhân là trí tuệ nhân tạo (AI). Các trung tâm dữ liệu tiêu thụ lượng điện khổng lồ và yêu cầu nguồn điện ổn định, do đó, điện hạt nhân đang được xem là một giải pháp tiềm năng để đáp ứng nhu cầu này, đặc biệt là ở Mỹ. Google đã ký thỏa thuận với chính phủ Mỹ nhằm khởi động lại một nhà máy điện hạt nhân cũ vào năm 2029, điều này cho thấy tầm quan trọng của năng lượng hạt nhân trong việc cung cấp điện cho các cơ sở công nghệ cao.
Lò phản ứng cỡ nhỏ (SMR): Hướng đi hứa hẹn nhưng đầy thử thách
Lò phản ứng cỡ nhỏ (SMR) được xem là tương lai của ngành năng lượng hạt nhân, đặc biệt là đối với các quốc gia có hệ thống điện chưa phát triển hoặc diện tích đất hạn chế. SMR có thể sản xuất năng lượng với quy mô nhỏ hơn nhiều so với các lò phản ứng truyền thống, phù hợp với các nhu cầu sử dụng điện địa phương. Tuy nhiên, mặc dù tiềm năng lớn, SMR vẫn chưa được sản xuất hàng loạt tại bất kỳ quốc gia nào. Tổ chức Năng lượng Hạt nhân thuộc OECD cho biết hiện có tới 127 thiết kế lò SMR ở các mức độ hoàn thiện khác nhau. IAEA cũng nhận định rằng SMR có thể chiếm gần 1/4 công suất hạt nhân bổ sung vào năm 2050, nhưng chỉ nếu các cam kết hiện tại được triển khai thực tế.
Kết
Ngành năng lượng hạt nhân đang có những bước tiến mạnh mẽ và phục hồi sau một thời gian dài gián đoạn. Sự gia tăng các dự án xây dựng lò phản ứng, đặc biệt là các lò phản ứng cỡ nhỏ, cùng với cam kết mạnh mẽ từ các quốc gia trên thế giới về việc sử dụng năng lượng hạt nhân để giảm phát thải và đạt các mục tiêu khí hậu, cho thấy ngành này đang đóng vai trò quan trọng trong tương lai năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, con đường phát triển vẫn còn nhiều thách thức, từ sự phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng quốc tế, đến sự chấp nhận của công chúng và các yếu tố địa chính trị. Năng lượng hạt nhân cần được phát triển một cách bền vững, an toàn và hiệu quả để có thể đáp ứng nhu cầu điện năng ngày càng tăng mà không gây hại đến môi trường và cộng đồng.
